شروع به جرم و جرم غیرممکن

مراحل ارتکاب

فرایند جرم را می‌توان به اندیشه، تصمیم، مقدمات، شروع اجرا و اتمام تقسیم کرد. اندیشه و تصمیم درونی جرم نیست. اقدامات مقدماتی نیز اصولاً شروع محسوب نمی‌شوند، مگر خودشان عنوان مجرمانه مستقل داشته باشند.

خرید طناب برای قتل غالباً مقدمه است، ولی ریختن سم در غذای بزه‌دیده ممکن است شروع اجرا باشد، حتی اگر غذا مصرف نشده باشد. معیار، ورود مستقیم به عملیات تشکیل‌دهنده جرم و نزدیکی حقوقی رفتار به نتیجه است.

شرایط ماده ۱۲۲

مرتکب باید قصد ارتکاب جرم داشته و شروع به اجرای آن کند، اما جرم به سبب عامل خارج از اراده او کامل نشود. قصد جرم معین، عملیات اجرایی و علت خارجی سه جزء اصلی‌اند. اگر شخص از ابتدا قصد جرم دیگری داشته یا رفتار هنوز دور از اجرا باشد، ماده ۱۲۲ اعمال نمی‌شود.

عامل خارجی می‌تواند مداخله پلیس، مقاومت بزه‌دیده، خرابی وسیله یا اشتباه در اوضاع باشد. اگر عدم اتمام ناشی از تصمیم آزاد خود مرتکب باشد، انصراف ارادی مطرح می‌شود.

معیار عملیات اجرایی

قانون تعریف بسته‌ای ارائه نکرده است. معیار عینی می‌پرسد رفتار بخشی از عنصر مادی جرم یا متصل به آن است یا نه. معیار ذهنی ـ عینی نیز طرح مجرمانه و فاصله رفتار تا تحقق جرم را می‌سنجد.

ورود به ساختمان با ابزار سرقت ممکن است در یک پرونده شروع به سرقت و در پرونده دیگر فقط ورود غیرمجاز یا اقدام مقدماتی باشد. محل، زمان، ابزار و فاصله تا ربایش تعیین‌کننده‌اند.

مجازات شروع

ماده ۱۲۲ مجازات شروع را بر اساس درجه مجازات جرم اصلی تعیین می‌کند. این ماده درباره جرایم تعزیری اعمال می‌شود، مگر قانون خاص حکم دیگری داشته باشد. برای جرایم سبک‌تر، شروع عمومی ممکن است مجازات نداشته باشد.

اگر رفتار انجام‌شده جرم مستقلی باشد، مرتکب ممکن است بابت آن نیز مسئول باشد، با رعایت قواعد تعدد و منع مجازات مضاعف برای یک رفتار واحد.

جرم غیرممکن

تبصره ماده ۱۲۲ حالتی را دربرمی‌گیرد که عوامل مادی ناشناخته برای مرتکب، وقوع جرم را ناممکن سازند؛ مانند جیب خالی یا بی‌اثر بودن ماده‌ای که سم تصور شده است. در صورت وجود شرایط، رفتار در حکم شروع به جرم است.

ناممکن بودن حقوقی متفاوت است. اگر رفتار حتی بر فرض تصور مرتکب در قانون جرم نباشد، جرم خیالی ایجاد می‌شود و اصل قانونی بودن مانع مجازات است.

جرم عقیم

در جرم عقیم، مرتکب عملیات اجرایی را کامل می‌کند ولی نتیجه رخ نمی‌دهد؛ مانند شلیک با قصد قتل که به مرگ نمی‌انجامد. جرم عقیم عنوان مستقل قانونی نیست و غالباً مصداق شروع به جرم است.

انصراف ارادی

ماده ۱۲۴ مقرر می‌کند اگر مرتکب به اراده خود از اتمام جرم منصرف شود، به اتهام شروع به جرم تعقیب نمی‌شود؛ ولی اگر اعمال انجام‌شده جرم مستقل باشد، به همان مجازات محکوم می‌گردد. ترک جرم به دلیل نزدیک شدن پلیس یا ناتوانی در باز کردن قفل، انصراف آزاد نیست.

اگر عملیات کامل شده و مرتکب برای جلوگیری از نتیجه اقدام کند، صرف پشیمانی همیشه انصراف موضوع ماده ۱۲۴ نیست؛ ولی ممکن است در سببیت، توبه یا تخفیف اثر داشته باشد.

مشارکت و معاونت

اگر چند نفر در عملیات اجرایی دخالت کنند و جرم به علت خارجی کامل نشود، هر یک که قصد و دخالت اجرایی دارد ممکن است شریک در شروع باشد. کسی که فقط کمک مقدماتی کرده، در صورت وجود شرایط، معاون شروع به جرم است.

اثبات قصد

چون نتیجه نهایی رخ نداده، قصد جرم معین اهمیت بیشتری دارد. حمل ابزار مبهم به‌تنهایی قصد قتل یا سرقت را ثابت نمی‌کند. پیام‌ها، انتخاب محل، تعقیب بزه‌دیده و شیوه ورود قرائن مهم‌اند.

خطاهای رایج

مجازات هر اقدام خطرناک به عنوان شروع، برابر دانستن انصراف ناشی از ترس با انصراف ارادی و نادیده گرفتن جرم مستقل اعمال انجام‌شده از خطاهای شایع‌اند.

نتیجه‌گیری

شروع به جرم نقطه تعادل میان پیشگیری و آزادی است. قصد باید از مرحله ذهنی خارج و در عملیات اجرایی جرم معین متجلی شود و عدم اتمام ناشی از عامل خارجی باشد.