عوامل موجهه جرم؛ دفاع، ضرورت و رضایت

تفاوت عامل موجهه و مانع مسئولیت

عامل موجهه، رفتار را مجاز می‌کند و اصولاً همه مشارکت‌کنندگان آگاه از وضعیت از آن بهره‌مند می‌شوند. مانع مسئولیت، مانند جنون یا اکراه، فقط قابلیت سرزنش شخص را از بین می‌برد و رفتار ممکن است همچنان نامشروع باشد.

دفاع مشروع

ماده ۱۵۶ دفاع از نفس، عرض، ناموس، مال یا آزادی تن خود یا دیگری را در برابر تجاوز یا خطر فعلی یا قریب‌الوقوع، با شرایط قانونی، جرم نمی‌داند. ضرورت دفاع، اتکای آن به قرائن معقول، عدم امکان توسل مؤثر و فوری به قوای دولتی و ایجاد نکردن عمدی خطر از شرایط مهم‌اند.

دفاع انتقام نیست. پس از پایان حمله، تعقیب مهاجم دفاع محسوب نمی‌شود. تناسب نیز به معنای برابری مکانیکی ابزارها نیست؛ شدت خطر، زمان تصمیم، توان طرفین و راه کم‌زیان‌تر باید سنجیده شود.

دفاع از دیگری

دفاع از دیگری در صورت وجود شرایط قانونی ممکن است. مدافع باید بر پایه قرائن معقول باور داشته باشد خطر واقعی است. اشتباه معقول درباره حمله ممکن است بر مسئولیت اثر بگذارد، ولی دفاع خیالی ناشی از بی‌احتیاطی نیازمند تحلیل جداگانه است.

اثبات دفاع

تبصره‌های ماده ۱۵۶ در مواردی که اصل دفاع محرز ولی رعایت شرایط محل تردید است، قواعد مهمی دارند. متهم باید اوضاع دفاع را مطرح کند، اما دادگاه نمی‌تواند صرف نبود شاهد مستقل را دلیل رد بداند. صحنه، جراحات، ابزار و زمان‌بندی اهمیت دارند.

ضرورت

ماده ۱۵۲ رفتار شخصی را که برای حفظ نفس یا مال خود یا دیگری در برابر خطر شدید فعلی یا قریب‌الوقوع ناگزیر عملی انجام می‌دهد، با شرایطی موجه می‌شناسد. خطر نباید عمداً توسط او ایجاد شده باشد و رفتار باید متناسب و ضروری باشد.

ضرورت با دفاع تفاوت دارد: در دفاع، خطر از تجاوز انسانی نامشروع می‌آید؛ در ضرورت ممکن است ناشی از طبیعت، حیوان یا حادثه باشد. آثار مدنی ضرورت همیشه از بین نمی‌رود.

امر قانون و دستور مقام صالح

ماده ۱۵۸ اعمالی را که به حکم یا اجازه قانون انجام می‌شود یا اقدامات مأمور در اجرای امر قانونی مقام صالح را جرم نمی‌داند. دستور باید از مقام صالح، در حدود صلاحیت و از حیث ماهوی قانونی باشد.

ماده ۱۵۹ درباره امر غیرقانونی است. مأمور نمی‌تواند صرف دستور مافوق را سپر مطلق قرار دهد. اگر امر غیرقانونی باشد، آمر و مأمور حسب علم و تقصیر مسئول‌اند، مگر مأمور به علت اشتباه قابل قبول آن را قانونی پنداشته باشد.

اقدامات پزشکی

عمل جراحی یا طبی مشروع است اگر با رضایت شخص یا نماینده او، رعایت موازین فنی و علمی و نظامات انجام شود؛ در موارد فوری اخذ رضایت ممکن است لازم نباشد. رضایت، مجوز بی‌احتیاطی یا اقدام خارج از تخصص نیست.

برائت با رضایت تفاوت دارد. رضایت اجازه مداخله است و برائت می‌تواند در ضمان مدنی نتیجه ناخواسته اثر بگذارد، مشروط بر رعایت موازین. هیچ‌کدام تقصیر کیفری را توجیه نمی‌کند.

حوادث ورزشی

حوادث ناشی از عملیات ورزشی زمانی جرم نیست که سبب آن نقض مقررات مربوط نباشد و مقررات مخالف موازین شرعی نباشند. پذیرش خطر متعارف ورزش، مجوز خشونت عمدی خارج از بازی نیست.

تأدیب و رضایت

اختیار والدین و سرپرستان برای تأدیب محدود به حدود متعارف و قانونی است. خشونت آسیب‌زا یا تحقیر با عنوان تربیت توجیه نمی‌شود.

رضایت بزه‌دیده در همه جرایم عامل موجهه نیست. در برخی جرایم فقدان رضایت جزء عنصر جرم است؛ در برخی دیگر رضایت فقط بر تعقیب یا مجازات اثر دارد. رضایت باید آزادانه، آگاهانه و از سوی شخص دارای اهلیت باشد.

نتیجه‌گیری

عوامل موجهه استثناهای دقیق بر نامشروع بودن رفتارند. دفاع، ضرورت، امر قانونی، پزشکی و ورزش هر کدام شرایط مستقل دارند و استناد کلی بدون احراز ضرورت و تناسب کافی نیست.